کمبود ویتامین B9 و افزایش هموسیستئین؛ قاتل خاموش قلب

کمبود ویتامین B9 و افزایش هموسیستئین؛ قاتل خاموش قلب

ویتامین B9 چیست؟

ویتامین B9 که در فرم طبیعی با نام فولات و در فرم مصنوعی با نام اسید فولیک شناخته می‌شود، یک ویتامین محلول در آب است که وظیفه اصلی آن ساخت DNA، تولید گلبول‌های قرمز و تجزیه پروتئین‌های پیچیده در کبد است.

بدون حضور این ماده مغذی، سلول‌های بدن توانایی تقسیم صحیح را از دست می‌دهند. به همین دلیل است که مادران باردار برای جلوگیری از نقص لوله عصبی در جنین، باید مقادیر بالایی از آن را دریافت کنند. خواص بی‌نظیر این ویتامین تنها به دوران بارداری ختم نمی‌شود:

• تولید گلبول‌های قرمز سالم: جلوگیری از بروز کم‌خونی مگالوبلاستیک که باعث خستگی مزمن می‌شود.
• سنتز و ترمیم ژنوم (DNA): محافظت از سلول‌ها در برابر جهش‌های ناخواسته و پیری زودرس.
• حفظ سلامت سیستم عصبی: کمک به تولید انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند سروتونین و دوپامین برای جلوگیری از افسردگی.
• کاهش التهاب عروقی: خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد در دیواره شریان‌های اصلی.

هموسیستئین چیست و چرا در خون انباشته می‌شود؟

هموسیستئین یک اسید آمینه حاوی گوگرد است که در طول متابولیسم پروتئین در بدن ایجاد می‌شود. در صورتی که مقادیر ویتامین‌های گروه B (به ویژه B9) در بدن پایین باشد، این ماده تجزیه نشده و سطح آن در خون به شکل خطرناکی بالا می‌رود.

در یک سیستم بیولوژیکی سالم، هموسیستئین باید به سرعت بازیافت شود. این ماده به خودی خود بد نیست، بلکه یک محصول جانبی طبیعی است. مشکل از جایی شروع می‌شود که چرخه بازیافت به دلیل فقر ریزمغذی‌ها متوقف گردد. تجمع این اسید آمینه منجر به بروز ایجاد پدیده‌ای به نام استرس اکسیداتیو در رگ‌ها می‌شود.

دیواره داخلی رگ‌ها (اندوتلیوم) در برابر این اسید بسیار آسیب‌پذیر است. وقتی اندوتلیوم ملتهب می‌شود، کلسترول بد (LDL) به راحتی در آنجا رسوب نموده و پلاک‌های آترواسکلروز شکل می‌گیرند. در نهایت، افزایش هموسیستئین یک زنگ خطر جدی برای وقوع ترومبوز (لخته خون) است. (منبع: مجله پزشکی نیوانگلند)

ارتباط بین کمبود ویتامین B9 و افزایش هموسیستئین

ویتامین B9 نقش کاتالیزور را در فرآیند تبدیل هموسیستئین به متیونین ایفا می‌کند. فقدان این کاتالیزور، مسیر متابولیک را مسدود نموده و باعث انباشت قطعی این اسید آمینه مخرب می‌شود.

فرآیندی به نام متیلاسیون مجدد وجود دارد که در آن یک گروه متیل به هموسیستئین اضافه می‌شود تا آن را به متیونین تبدیل نماید. تامین‌کننده اصلی این گروه متیل، فرم فعال فولات یعنی (5-MTHF) است.

هنگامی که شما دچار کمبود ویتامین B9 هستید، بدن نمی‌تواند 5-MTHF کافی تولید کند. در نتیجه، این مسیر حیاتی فلج می‌شود. علاوه بر این، جهش در ژن MTHFR نیز می‌تواند توانایی بدن در استفاده از اسید فولیک را کاهش دهد که این موضوع به خودی خود موجب بالا رفتن سطح این سم عروقی خواهد شد. 

این مقاله را از دست ندهید: فواید استفاده از مکمل فولیک اسید برای بانوان

خطرات و عوارض سطح بالای هموسیستئین

انباشت طولانی‌مدت این ماده منجر به سخت شدن رگ‌ها، سکته‌های ایسکمیک، زوال عقل و حتی پوکی استخوان می‌شود. کنترل نکردن این وضعیت آسیب‌های جبران‌ناپذیری به همراه دارد.

عبور از مرز 15 میکرومول زنگ خطری است که نشان می‌دهد باید فورا به فکر تامین فولات و سایر ویتامین‌های ب کمپلکس باشید.

بهترین منابع غذایی و مکمل‌ها برای مهار این خطر

مصرف روزانه سبزیجات تاریک، حبوبات، مرکبات و در موارد حاد استفاده از مکمل‌های متیل فولات، سریع‌ترین راه برای کاهش سطح این اسید آمینه است. تغییر رژیم غذایی اولین و بهترین کار است. طبیعت منابع غنی از ویتامین B9 را در اختیار ما قرار داده است تا از افزایش هموسیستئین جلوگیری کنیم. اسفناج، مارچوبه، کلم بروکلی و عدس سرشار از فولات خالص هستند. جگر گوساله نیز یکی از منابع حیوانی عالی محسوب می‌گردد.

با این وجود، اگر آزمایش خون شما اعداد بحرانی را نشان می‌دهد، تنها مصرف غذا کافی نیست. در این شرایط پزشکان معمولا مکمل‌های ترکیبی حاوی ویتامین B9، ویتامین B6 و ویتامین B12 را تجویز می‌کنند تا هر دو مسیر متابولیک بازیافت این اسید آمینه به طور همزمان فعال شوند. حتما در صورت داشتن جهش ژنتیکی، به جای اسید فولیک معمولی از مکمل‌های حاوی ال-متیل فولات استفاده نمایید تا جذب صورت گیرد. 

کدام داروها ویتامین B9 را دفع و هموسیستئین را بالا می‌برند؟

مصرف طولانی‌مدت برخی داروها مانند متفورمین، داروهای ضد صرع، متوترکسات و آنتی‌اسیدها، جذب ویتامین B9 در روده‌ها را مختل نموده و با تخلیه ذخایر کبدی، باعث افزایش شدید هموسیستئین می‌شوند. برای خرید قرص فولیک اسید یوروویتال ۶۰ عددی کلیک کنید.

بسیاری از بیماران بدون اطلاع از مکانیسم‌های بیوشیمیایی، داروهایی مصرف می‌کنند که قاتل خاموش ذخایر فولات بدن هستند. به عنوان مثال، متفورمین که به طور گسترده برای کنترل دیابت نوع 2 تجویز می‌شود، در طولانی‌مدت تغییراتی در فلور روده ایجاد کرده و گیرنده‌های جذب ویتامین‌های گروه B را مسدود می‌کند.

متوترکسات (داروی سرکوب‌گر سیستم ایمنی) نیز با مهار آنزیم‌های مرتبط با فولات عمل می‌کند و عملا چرخه متیلاسیون را متوقف می‌سازد. داروهای ضد اسید معده (مانند امپرازول) با کاهش اسیدیته معده، آزادسازی این ویتامین از بافت پروتئینی غذاها را غیرممکن می‌سازند که نتیجه نهایی تمامی این تداخلات، بالا رفتن سطح سموم عروقی در خون است.

داروهای زیر بیشترین تأثیر منفی را بر سطح این ویتامین و افزایش اسید آمینه‌های مخرب دارند:

• داروهای کنترل قند خون (متفورمین): کاهش جذب گوارشی فولات و کبالامین در روده کوچک.
• داروهای ضد تشنج (فنی‌توئین و کاربامازپین): افزایش سرعت تخریب و دفع فولات از طریق کلیه‌ها.
• قرص‌های ضد بارداری خوراکی: ایجاد اختلال در متابولیسم کبدی و کاهش سطح فولات در پلاسمای خون.
• داروهای مهارکننده پمپ پروتون (PPI): کاهش ترشح اسید معده و توقف هضم اولیه ریزمغذی‌ها.

خطرات کمبود ویتامین B9 و هموسیستئین بالا در دوران بارداری

کمبود ویتامین B9 و متعاقب آن افزایش هموسیستئین در زنان باردار، باعث اختلال در خون‌رسانی جفت شده و خطرات مرگباری مانند پره‌اکلامپسی (مسمومیت بارداری)، سقط جنین و نقص لوله عصبی در نوزاد را به همراه دارد.

دوران بارداری زمانی است که تقاضای بدن برای سنتز DNA و تقسیم سلولی به بالاترین حد خود می‌رسد. اگر مادر با فقر فولات مواجه باشد، هموسیستئین در خون او تجمع یافته و به دیواره عروق جفت آسیب می‌رساند. این آسیب عروقی باعث ایجاد لخته‌های خون میکروسکوپی (میکروترومبوز) در رگ‌های جفتی شده و جریان خون و اکسیژن به جنین را محدود می‌کند.

عارضه پره‌اکلامپسی که با فشار خون بالا در بارداری مشخص می‌شود، ارتباط مستقیمی با این اختلال اندوتلیال دارد. مهم‌تر از همه، نقص لوله عصبی (مانند اسپینا بیفیدا) در 28 روز اول بارداری، یعنی زمانی که بسیاری از زنان حتی از بارداری خود مطلع نیستند، رخ می‌دهد و کاملا ریشه در فقدان این ویتامین مهم دارد.

• شروع مصرف پیش از بارداری: مصرف روزانه حداقل 400 تا 800 میکروگرم فولات از سه ماه قبل از اقدام به بارداری.
• غربالگری زودهنگام هموسیستئین: درخواست آزمایش خون برای بررسی فاکتورهای انعقادی و سطح این اسید آمینه در سه‌ماهه اول.
• نظارت بر فشار خون: کنترل مداوم فشار خون برای تشخیص زودهنگام علائم مسمومیت بارداری ناشی از التهاب عروق.
• مصرف منابع طبیعی در کنار مکمل: گنجاندن کلم بروکلی، آووکادو و مرکبات در رژیم غذایی روزانه برای تامین کوفاکتورهای جذب.

سخن پایانی

در نهایت، ارتباط مستقیم میان کمبود ویتامین B9 و افزایش هموسیستئین، یکی از مهم‌ترین کشفیات علم پزشکی در زمینه پیشگیری از بیماری‌های قلبی عروقی است. رها کردن رگ‌های خونی در معرض این اسید آمینه مخرب، مانند روشن گذاشتن یک بمب ساعتی در سیستم عصبی و شریان‌های شماست. تامین مداوم فولات از طریق سبزیجات تازه یا مکمل‌های استاندارد، این بمب را برای همیشه خنثی می‌کند.

سوالات متداول

آیا استرس می‌تواند باعث افزایش هموسیستئین شود؟

استرس مزمن با ایجاد اختلال در متابولیسم بدن و تخلیه سریع ذخایر ویتامین‌های گروه B، می‌تواند به طور غیرمستقیم چرخه متیلاسیون را کند کرده و باعث تجمع این اسید آمینه در پلاسمای خون شود.

پس از چه مدت با مصرف ویتامین B9 سطح این ماده در خون کاهش یابد؟

اغلب با شروع مصرف روزانه دوز درمانی از مکمل متیل فولات، طی 4 الی 6 هفته سطح این اسید آمینه سمی در آزمایش خون افت محسوسی پیدا کرده و به محدوده نرمال نزدیک می‌شود.

آیا مصرف بیش از حد اسید فولیک خطرناک است؟

دریافت دوزهای بسیار بالای فرم مصنوعی این ویتامین (بیش از 1000 میکروگرم در روز بدون نظارت پزشک) می‌تواند کمبود ویتامین B12 را در بدن پنهان کرده و به مرور زمان آسیب‌های عصبی خاموش ایجاد کند.

تفاوت فولات طبیعی با اسید فولیک مصنوعی در چیست؟

فولات به شکل طبیعی در مواد غذایی یافت می‌شود و بدن آن را به راحتی تجزیه می‌کند، اما اسید فولیک فرم ساخته شده در آزمایشگاه است که برای هضم کامل در کبد، به آنزیم‌های خاصی نیاز دارد.

علائم ظاهری کمبود ویتامین B9 کدامند؟

بیشتر افراد در ابتدا با خستگی مفرط، رنگ پریدگی پوست، زخم‌های کوچک در دهان، تپش قلب بی‌دلیل و همچنین تنگی نفس در هنگام فعالیت‌های سبک مواجه می‌شوند.